Tháo gỡ điểm nghẽn, tạo sức bật cho hợp tác xã

Tháo gỡ những điểm nghẽn này là điều kiện để hợp tác xã phát triển bền vững, nâng cao vai trò liên kết, đồng hành cùng nông dân.

KHÓ ĐỨNG VỮNG KHI THIẾU NỘI LỰC

Ra đời trong giai đoạn 2021 - 2022, Hợp tác xã (HTX) Nông nghiệp và Dịch vụ Pơ-Niêng và HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Thương mại Làng Thanh niên, ở xã Sơn Tây Thượng, từng kỳ vọng tập hợp người dân cùng sản xuất, kinh doanh. 

Hai HTX định hướng chăn nuôi heo bản địa, bò và sản xuất, kinh doanh giống cây trồng. Tuy nhiên, sau vài năm hoạt động, cả hai đều dừng hoạt động.

Anh Đỗ Minh Vương, thành viên HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Thương mại Làng Thanh niên cho biết, thời điểm mới thành lập, HTX có 29 thành viên, vốn điều lệ 2 tỷ đồng. Hai năm đầu, HTX vẫn duy trì hoạt động nhưng doanh thu thấp, chủ yếu đủ trang trải chi phí, chưa tạo được thu nhập ổn định cho thành viên. 

Hiệu quả kinh tế không như kỳ vọng khiến thành viên dần rời HTX. Cuối năm 2025, HTX dừng hoạt động.

Tại đặc khu Lý Sơn, HTX Nông nghiệp sinh thái Lý Sơn thành lập năm 2020 với 89 thành viên và HTX Đầu tư phát triển nông nghiệp và thương mại, dịch vụ Lý Sơn thành lập năm 2021 với 11 thành viên cũng rơi vào cảnh tương tự. Đến nay, cả hai đều ngừng hoạt động và đang làm thủ tục giải thể.

Ông Võ Trí Thời - Phó Trưởng phòng Kinh tế đặc khu Lý Sơn cho biết, hai HTX được thành lập với mục tiêu tập hợp các hộ trồng hành, tỏi, tổ chức sản xuất, tìm đầu ra và từng bước gắn sản xuất nông nghiệp với du lịch. Tuy nhiên, trong quá trình hoạt động, các HTX chưa tìm được thị trường ổn định, khả năng tổ chức sản xuất, thu mua sản phẩm cho thành viên còn hạn chế nên hiệu quả không cao, thành viên dần không còn mặn mà tham gia.

Theo ông Nguyễn Quang Hòa, Chi cục trưởng Chi cục Phát triển Nông thôn (PTNT) tỉnh, nguyên nhân HTX ngừng hoạt động đến từ nhiều phía.

Một bộ phận HTX chậm đổi mới quản trị; cán bộ chủ chốt lớn tuổi, điều hành chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, trong khi khả năng xây dựng phương án kinh doanh, tìm kiếm thị trường, ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số còn hạn chế.

Nhiều HTX vẫn tập trung vào các dịch vụ đầu vào truyền thống, giá trị gia tăng thấp. Liên kết giữa nông dân, HTX và doanh nghiệp chế biến chưa chặt chẽ, sản phẩm còn phụ thuộc nhiều vào thương lái. Cơ sở vật chất, đất đai, vốn và nhân lực chuyên môn cũng chưa đáp ứng yêu cầu.

Thực tế này cho thấy, năng lực quản trị là một trong những điểm nghẽn lớn của HTX. Quản trị chưa tốt khiến HTX khó xác định hướng sản xuất, tìm đầu ra, tổ chức lại sản xuất và huy động các nguồn lực phù hợp. Đây là nguyên nhân khiến không ít HTX hoạt động cầm chừng, khó tạo được nguồn thu ổn định.

ĐIỂM NGHẼN CẢN BƯỚC HỢP TÁC XÃ

Sau sáp nhập, HTX Nông nghiệp Thắng Lợi ở xã Long Phụng được hình thành trên cơ sở hợp nhất 3 HTX. Quy mô lớn hơn nhưng nguồn lực chưa theo kịp.

Hợp tác xã hiện có 320ha lúa, nguồn thu chủ yếu từ dịch vụ thủy lợi nội đồng, bảo vệ thực vật và làm đất. Doanh thu hằng năm không lớn, phần lớn phục vụ thành viên nên khả năng tích lũy thấp.

Ông Nguyễn Thanh Phương - Phó Giám đốc HTX Nông nghiệp Thắng Lợi cho biết, đơn vị muốn mở rộng sang những lĩnh vực có giá trị cao hơn, trong đó có du lịch cộng đồng. Tuy nhiên, HTX chưa có những hạ tầng cần thiết.

“Thành viên có thể góp vài chục triệu đồng để làm mô hình nhỏ, nhưng đầu tư lớn thì rất khó. HTX cũng khó vay vốn vì thiếu tài sản bảo đảm”, ông Phương nói.

Thiếu vốn cũng hạn chế khả năng liên kết với doanh nghiệp. Vụ hè thu năm nay, HTX chỉ liên kết khoảng 20ha. Chi phí sản xuất cao, có thời điểm giá thu mua thấp, cùng với rủi ro thời tiết và thị trường khiến người dân còn e ngại.

Theo ông Phương, để liên kết bền vững, HTX cần sân phơi, máy sấy, kho chứa và hệ thống bảo quản. Khi có đủ năng lực, HTX có thể nhận gia công, bảo quản cho doanh nghiệp, giảm rủi ro và nâng hiệu quả liên kết.

Ở HTX Nông nghiệp thị trấn Mộ Đức, xã Mộ Đức, khó khăn hiện tại lại là nguồn nhân lực. Ông Nguyễn Trung Tín, Giám đốc HTX Nông nghiệp thị trấn Mộ Đức cho biết, đơn vị cần đầu tư máy làm đất, máy thu hoạch nhưng cũng cần người có chuyên môn để vận hành, tổ chức sản xuất và phát triển.

Hợp tác xã hiện có 6 người, quỹ lương cả năm khoảng 100 triệu đồng. Thu nhập thấp nên phần lớn chỉ làm bán thời gian, lực lượng gắn bó chủ yếu là người lớn tuổi.

Vốn, nhân lực và hạ tầng vì thế không phải những bài toán riêng lẻ. Thiếu người có chuyên môn, HTX khó xây dựng phương án kinh doanh. Thiếu vốn, không thể đầu tư máy móc, kho bãi. Thiếu hạ tầng lại hạn chế khả năng tổ chức sản xuất và liên kết với doanh nghiệp.

Ông Nguyễn Lâm Cảnh - Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Quảng Ngãi cho rằng, nhiều HTX không chỉ khó vay vốn mà còn khó tiếp cận đúng nguồn vốn mình cần.

Những khoản đầu tư cho máy móc, nhà xưởng, kho bãi, sơ chế, chế biến thường vượt khả năng tài chính của HTX, trong khi tài sản bảo đảm hạn chế và đầu ra chưa ổn định.

“Cần ưu tiên vốn cho HTX có phương án sản xuất kinh doanh khả thi, đồng thời hỗ trợ đầu tư sơ chế, chế biến, bảo quản, chuyển đổi số và xúc tiến thương mại. Hỗ trợ vốn cần gắn với năng lực quản trị và phương án kinh doanh”, ông Nguyễn Lâm Cảnh cho hay.

Bên cạnh vốn, đất đai và hạ tầng cũng là những vấn đề cần tháo gỡ. Nhiều HTX khó tiếp cận, tích tụ đất đai để xây dựng vùng sản xuất tập trung, trong khi thủ tục đất đai phục vụ sản xuất còn phức tạp.

“Hợp tác xã cần được hỗ trợ những hạ tầng khó tự đầu tư như nhà kho, khu sơ chế, phân loại, bảo quản và giới thiệu sản phẩm. Hỗ trợ HTX cần có sự cộng hưởng giữa người, vốn và hạ tầng, cùng phương án sản xuất khả thi để biến nguồn lực thành giá trị”, ông Nguyễn Quang Hòa - Chi cục trưởng Chi cục PTNT tỉnh, chia sẻ.

ĐỔI CÁCH LÀM, NÂNG GIÁ TRỊ

Trong bối cảnh nguồn lực còn hạn chế, một số HTX đã chọn cách bắt đầu từ thị trường, tổ chức lại sản xuất và đẩy mạnh chế biến để nâng giá trị nông sản.

Hợp tác xã Sản xuất Nông Lâm nghiệp và Thương mại Dịch vụ Sơn Bua, xã Sơn Tây Thượng, thành lập cuối năm 2020 nhưng đến năm 2024 mới hoạt động rõ nét. HTX xây dựng nhà xưởng, hình thành vùng nguyên liệu, liên kết hơn 100 hộ dân cùng 10 thành viên chính thức.

Thay vì để người dân sản xuất rồi mới tìm đầu ra, HTX chủ động thu mua các sản phẩm nông sản địa phương, cam kết đầu ra và chế biến sản phẩm. Chuối được làm thành rượu, siro, chuối sấy dẻo; lá vối rừng chế biến thành trà. Măng tre, cau và một số nông sản khác cũng được đưa vào chế biến.

Chị Lê Thị Ánh - Giám đốc HTX Sản xuất Nông Lâm nghiệp và Thương mại Dịch vụ Sơn Bua cho biết, HTX xác định chất lượng sản phẩm và thị trường là yếu tố quyết định. Sản xuất được tính toán theo nhu cầu tiêu thụ, đồng thời từng bước mở rộng vùng nguyên liệu.

Hiện HTX có 7 sản phẩm OCOP 3 sao, được đưa vào hệ thống đại lý, siêu thị và phân phối tại nhiều tỉnh, thành phố; doanh thu hơn 2 tỷ đồng/năm.

Tại HTX Sản xuất và Kinh doanh Nấm Đức Nhuận, xã Long Phụng, chế biến là hướng đi để nâng giá trị và giảm rủi ro đầu ra. Từ nấm tươi, HTX làm bột nêm nấm, nấm sợi sấy khô, trà linh chi và một số sản phẩm khác.

Anh Lê Giang Phong - Giám đốc HTX Sản xuất và Kinh doanh Nấm Đức Nhuận cho rằng, điều quan trọng là phải trả lời được hai câu hỏi: “Làm cái gì, bán cho ai?”. Khi thị trường nấm tươi gặp khó, nhất là trong thời gian dịch Covid-19, HTX chuyển một phần sản lượng sang sấy khô, làm bột nêm và trà. Sản phẩm bảo quản được lâu hơn, HTX duy trì sản xuất và tiếp tục thu mua nấm cho người dân.

Hợp tác xã hiện có 10 sản phẩm OCOP, trong đó nấm linh chi đạt 4 sao. HTX cũng sử dụng Facebook, TikTok, Zalo để giới thiệu, bán sản phẩm và tiếp cận khách hàng.

Ông Nguyễn Lâm Cảnh - Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Quảng Ngãi nhận định, những HTX hoạt động hiệu quả thường có sản phẩm chủ lực, người đứng đầu tâm huyết, phương án sản xuất kinh doanh rõ ràng và chủ động tìm kiếm thị trường. Các HTX này không trông chờ vào chính sách hỗ trợ, mà chủ động huy động nguồn lực, đổi mới cách quản lý, ứng dụng công nghệ, xây dựng thương hiệu và tìm đối tác.

Theo ông Nguyễn Quang Hòa, Chi cục trưởng Chi cục PTNT tỉnh, HTX nông nghiệp kiểu mới phải trở thành một mắt xích trong chuỗi giá trị, không dừng ở cung ứng vật tư hay dịch vụ đầu vào. HTX cần tổ chức vùng nguyên liệu, liên kết nông dân với doanh nghiệp, kiểm soát quy trình sản xuất, chất lượng, truy xuất nguồn gốc và đầu ra sản phẩm.

Đây cũng là điểm khác biệt giữa những HTX đứng vững và những đơn vị hoạt động cầm chừng. Khi xác định rõ sản phẩm, thị trường và cách tổ chức sản xuất, HTX có thể chủ động huy động nguồn lực, từng bước mở rộng hoạt động và nâng hiệu quả sản xuất kinh doanh.

TẠO ĐIỂM TỰA, PHÁT HUY NỘI LỰC

Nội lực là yếu tố quyết định, nhưng không phải HTX nào cũng có thể tự giải quyết những vấn đề vượt quá khả năng đầu tư. Vốn, đất đai, hạ tầng, đào tạo nhân lực và kết nối thị trường vẫn cần sự hỗ trợ phù hợp của Nhà nước.

Giai đoạn 2026 - 2030, phát triển kinh tế tập thể, HTX nông nghiệp được tỉnh xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm. UBND tỉnh đã phê duyệt Chương trình phát triển kinh tế tập thể giai đoạn 2026 - 2030. Sở NN&MT đang tham mưu UBND tỉnh ban hành Đề án củng cố, phát triển và nâng cao hiệu quả hoạt động kinh tế tập thể, HTX nông nghiệp giai đoạn này, dự kiến hoàn thành trong tháng 9/2026.

"Hợp tác xã là nhân tố nòng cốt trong tổ chức sản xuất nông nghiệp; Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, hoàn thiện chính sách và hỗ trợ nguồn lực ban đầu. HTX cần chuyển dần từ cung ứng dịch vụ đơn thuần sang dịch vụ tổng hợp, gắn với vùng nguyên liệu, liên kết sản xuất và tiêu thụ theo chuỗi giá trị", ông Nguyễn Quang Hòa - Chi cục trưởng Chi cục PTNT tỉnh, nói.

Tỉnh dự kiến tăng cường đào tạo, tập huấn nâng cao năng lực quản trị, chuyển đổi số, truy xuất nguồn gốc và ứng dụng AI trong điều hành cho đội ngũ quản lý HTX nông nghiệp.

Cùng với đào tạo nhân lực, ngành nông nghiệp định hướng hỗ trợ các công trình thiết yếu, kho bảo quản, nhà xưởng phân loại, sơ chế, chế biến và máy móc cơ giới hóa; hỗ trợ HTX tích tụ đất đai, dồn điền đổi thửa để hình thành vùng sản xuất tập trung.

Điều quan trọng là nguồn lực hỗ trợ phải tạo được năng lực mới cho HTX, tránh dàn trải và hỗ trợ theo phong trào.

Ông Nguyễn Văn Chung - Phó Giám đốc Chi nhánh Ngân hàng Chính sách xã hội tỉnh thông tin, ngân hàng sẽ phối hợp rà soát, phân loại HTX theo năng lực quản trị, phương án sản xuất, nhu cầu vốn và khả năng trả nợ để có hướng hỗ trợ phù hợp. Ngoài hướng dẫn hồ sơ vay vốn, ngân hàng hỗ trợ HTX xây dựng phương án kinh doanh, quản lý dòng tiền và hoàn thiện hồ sơ pháp lý về tài sản.

Nguồn vốn ưu tiên cho HTX có sản phẩm OCOP, chuỗi liên kết, vùng nguyên liệu, hợp đồng đầu ra và khả năng tạo việc làm. Những dự án cần vốn lớn có thể kết hợp vốn tự có, vốn góp của thành viên, Quỹ Hỗ trợ phát triển HTX, tín dụng thương mại và các nguồn vốn khác.

Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đỗ Tâm Hiển, thời gian tới, tỉnh sẽ chuyển từ hỗ trợ từng nội dung sang hỗ trợ theo chuỗi giá trị. Nhà nước không làm thay HTX, nhưng tạo môi trường, kết nối các chủ thể và hỗ trợ những khâu HTX khó tự thực hiện.

Tỉnh sẽ thúc đẩy tích tụ đất đai theo hướng người dân vẫn làm chủ đất, HTX tổ chức sản xuất quy mô lớn, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và liên kết doanh nghiệp. Cùng với đó là cụ thể hóa chính sách theo Luật HTX năm 2023, bố trí nguồn lực làm vốn mồi, đào tạo đội ngũ quản trị, hỗ trợ xây dựng thương hiệu, tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc, thương mại điện tử và tăng nguồn lực cho Quỹ Hỗ trợ phát triển HTX.

Về thị trường, các sở, ngành và địa phương sẽ kết nối HTX với doanh nghiệp, nhà phân phối, hệ thống bán lẻ và sàn thương mại điện tử; đẩy mạnh xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm OCOP và sản phẩm đặc trưng. Qua đó hình thành mối liên kết 3 bên: HTX tổ chức sản xuất cho nông dân, doanh nghiệp tham gia từ đầu vào đến chế biến, tiêu thụ, còn Nhà nước tạo cơ chế và môi trường thuận lợi.

Quảng Ngãi cũng sẽ phân loại HTX để có chính sách hỗ trợ phù hợp. Một số HTX có tiềm năng được lựa chọn làm điểm về tích tụ đất đai, tổ chức sản xuất theo hướng “3 chung”: Chung đầu vào, chung quy trình sản xuất và chung thị trường tiêu thụ; những mô hình hiệu quả sẽ được nhân rộng. Các HTX hoạt động cầm chừng, không đáp ứng yêu cầu sẽ được xử lý theo quy định.

Việc hỗ trợ HTX không thể chỉ dừng ở việc cấp vốn, tập huấn hay quảng bá sản phẩm. Điều cần thiết là tạo điều kiện để HTX có năng lực tổ chức sản xuất, có thị trường và đủ sức tham gia chuỗi giá trị. Phần việc của Nhà nước là tạo cơ chế, hạ tầng và nguồn lực ban đầu; còn HTX phải tự nâng năng lực quản trị, chủ động sản xuất, tìm thị trường và chịu trách nhiệm về hiệu quả hoạt động.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Ông Đỗ Tâm Hiển cho rằng, Nhà nước có thể hỗ trợ HTX về vốn, khoa học công nghệ, đào tạo, xúc tiến thương mại và kết nối thị trường, nhưng không thể làm thay vai trò quản trị. Muốn phát triển bền vững, HTX phải dựa vào nội lực. Đó cũng là cách để kinh tế tập thể trở thành một thành phần kinh tế quan trọng, một chủ thể tổ chức sản xuất hiệu quả cho người nông dân trong giai đoạn phát triển mới của tỉnh Quảng Ngãi.

Bài, ảnh: KHÁNH NGỌC